De vlieger in de Nederlandse cultuur

De vlieger in de Nederlandse cultuur

De vlieger is een symbool dat in Nederland door de eeuwen heen overal opduikt: van schilderijen, boeken en politieke cartoons tot verkiezingsposters en de smartlap.

De sage van de vliegende Hollander is misschien een geliefd thema in de Nederlandse kunst, maar hetzelfde geldt, en misschien nog wel meer, voor de vliegerende Hollander. De vlieger kom je werkelijk overal tegen. De vliegerende Hollander. Hij duikt al op in een prent uit 1618 bij het gedicht Kinder-spel van Jacob Cats. Maar ook daarna weet de vlieger menig schrijver en schilder te inspireren als metafoor voor vrijheid, hoogmoed of zelfs als lijntje naar het hiernamaals, zoals in de bekende hit van André Hazes.

Duo Hofmann, Vlieger uit 1929

Als je alles op een rij zet, kom je er niet meer omheen: de vlieger is alom vertegenwoordigd in onze cultuur. Maar waar komt de vlieger eigenlijk vandaan, welke functie heeft hij door de tijd heen, en waarom is het beeld van de vlieger toch zo ontzettend geliefd in Nederland?

De vlieger en de VOC

De vlieger en het VOC-netwerk werden opgericht, en met elke reis kwam er meer nieuwe kennis over het ‘Verre Oosten’ binnen. Middelburg was na Amsterdam de belangrijkste haven voor VOC-schepen om uit te varen. “Voor die tijd was in Europa al wel eens over vliegers geschreven, maar door de contacten met Azië werden ze veel bekender en begonnen er afbeeldingen van te verschijnen,” aldus Johannes.

Deze afbeeldingen leggen een belangrijk verschil bloot. In Azië waren het vooral volwassenen die vliegerden, en die vliegers gebruikten voor praktische doeleinden, zoals vissen op de Molukken, maar ook voor ceremonies en militaire doeleinden. In Nederland werd de vlieger meteen kinderspeelgoed wat het nog lang is gebleven.

Kinderspel met volwassen problematiek

Tussen 1600 en 1750 werd de vlieger in Nederland vooral afgebeeld als kinderspel. Maar tegelijkertijd werd hij ook vaak gebruikt om volwassen problematiek mee aan te kaarten. Neem die prent uit 1618. Daarin gebruikte Jacob Cats de vlieger om de ambitie van Johan van Oldenbarnevelt te bekritiseren – en de strijd die hij voerde met Maurits. Het jaar daarop werd Van Oldenbarnevelt onthoofd, en zien we dat hetzelfde plaatje opnieuw voorkomen in een volgende druk van het boek, maar dan zijn het opeens twee vliegers. Eentje die omhooggaat en eentje die neervalt.

Ook in de eeuwen daarna komt de vlieger veel voor in de Nederlandse kunst en literatuur meer dan in andere landen. We hebben het boek De vliegerende Hollander genoemd, juist om dat aan te geven: hoe de vlieger eigenlijk steeds terugkeert als beeld waarmee Nederland over zichzelf denkt. En niet alleen over zichzelf, maar ook over de mens en wat hem drijft. In de negentiende eeuw bijvoorbeeld was het beeld van ‘stoere knapen’ dominant. Met vliegeren kun je leren hoe je een goede burger kunt worden. Als je de vlieger goed vasthoudt, kun je hoog stijgen en veel bereiken.

Vliegeren voor de wetenschap

Het gebruik van de vlieger was erg populair in 18e- en 19e-eeuwse prenten van steden. Vooral van de gebieden rondom Haarlem zijn veel schilderijen gemaakt met vliegerende kinderen. Je ziet een ontwikkeling in die prenten. Buiten de stadsmuren vliegeren gebeurt wel, maar kan ook gevaarlijk zijn. Dus zoeken kinderen naar pleintjes en open plekken in de stad. Maar op een gegeven moment worden de steden zo volgebouwd dat er geen ruimte meer is om te vliegeren. Wel is er een prent bekend van de plek waar nu het Van der Werfpark in Leiden ligt. Door de buskruitcrash werd daar een hele woonwijk verwoest, maar kwam er wel opeens ruimte om te vliegeren, midden in de stad.

In dezelfde periode, eind 18e en begin 19e eeuw, ontstaat in Nederland ook een fascinatie voor de vlieger als nuttig instrument, zoals we eerder zagen in het Oosten. Bijvoorbeeld om elektriciteit op te vangen of om temperatuurverschillen te meten. Vliegers werden door de tijd heen steeds vaker gebruikt om mee te experimenteren voor allerlei toepassingen. En nog steeds. Zo is er een Delftse onderzoeksgroep, opgericht door Wubbo Ockels, die experimenten uitvoert met vliegers om wind om te zetten in energie. Een vlieger komt immers veel hoger dan een windmolen.

De dramatiek van de vlieger

Ook in de literatuur ontbreekt de vlieger niet. Iedereen kent wel De vlieger van Maarten ‘t Hart of De vliegeraar van Khaled Hosseini. Maar ook bij ‘de grote drie’ komt hij voor, en wordt hij zelfs ingezet als munitie. Reve schrijft ergens hoe hij als kind stiekem het lijntje van de vlieger van zijn broer Karel doorsnijdt. W.F. Hermans refereert daaraan in een brief, als hij weer eens bekritiseerd is door Reve: dat van die vlieger was ook al zo gemeen!”

“De dramatiek van het kwijtraken van de vlieger is een terugkerend thema in de literatuur.. Iets waar je als klein kind zo naar uitkijkt, kan zomaar te pletter vallen. De vlieger is sterk en kwetsbaar tegelijk. In de 20e eeuwse volwassenenliteratuur kondigt de vlieger ook vaak iets akeligs aan. De vrolijkheid wordt verbannen naar het kinderboek. Maar de kinderlijke onschuld wordt ook gecontrasteerd met de pijn van het volwassen worden, het moeten loslaten en het moeten incasseren van verlies. Zoals in de beroemde vlieger van André Hazes, die gebaseerd is op een eerdere smartlap van Duo Hoffman. Daarin gebruikt een kindje een vlieger om briefjes te sturen naar zijn gestorven moeder in de hemel.

De vlieger in politiek en cultuur

Daarnaast komen we de vlieger nog tegen in politieke cartoons (‘hoogmoed komt voor de val’, ‘die vlieger gaat niet op’) en op verkiezingsposters (een terugkerend thema bij de PvdA). Eigenlijk kunnen we niet meer ophouden over vliegers. Die diversiteit: je hebt kinderen die vliegeren, volwassenen, kitesurfers en kitefighters wat vooral onder Molukse Nederlanders nog altijd populair is. Voor weinig geld heb je al een vlieger. Je kunt hem zelf in elkaar knutselen met goedkope materialen. Daarom is de vlieger zo’n krachtig symbool in onze cultuur.